Vành đai 4 và bài toán mở rộng không gian phát triển cho TP.HCM

Trong nhiều thập kỷ qua, TP.HCM chỉ tăng trưởng theo hướng tập trung vào trung tâm. Hạ tầng, dân cư, doanh nghiệp và dòng tiền tập trung vào một lõi đô thị ngày càng quá tải trong khi khu vực ngoại ô vẫn chưa được khai thác tương xứng. Vành đai 4 được xây dựng để thay đổi logic tăng trưởng đó, không phải bằng cách mở rộng trung tâm mà bằng cách tạo ra các trục phát triển mới ở bên ngoài. Với tổng chiều dài hơn 207 km đi qua TP.HCM, Đồng Nai và Tây Ninh, tổng mức đầu tư giai đoạn 1 hơn 120.400 tỷ đồng, đây là dự án đường bộ có quy mô đầu tư lớn nhất từ trước đến nay tại vùng Đông Nam Bộ.

Bài toán tăng trưởng không thể chỉ dựa vào trung tâm

Mô hình phát triển hướng tâm có logic riêng của nó, việc tập trung nguồn lực vào một khu vực giúp tối ưu hạ tầng, rút ngắn khoảng cách di chuyển và tạo ra hiệu ứng tập trung kinh tế. TP.HCM đã hưởng lợi từ logic này trong nhiều thập kỷ tăng trưởng nhanh, nhưng mô hình này có giới hạn.

Khi mật độ dân cư và kinh tế vượt quá ngưỡng mà hạ tầng có thể xử lý, thiệt hại do ùn tắc bắt đầu lớn hơn lợi ích tập trung. TP.HCM hiện có hơn 14 triệu dân sau sáp nhập, đóng góp 23,5% GDP cả nước nhưng phần lớn hoạt động kinh tế vẫn tập trung vào một dải hẹp từ trung tâm quận 1 ra đến khu Đông và khu Nam. Kẹt xe không chỉ là vấn đề giao thông, nó là triệu chứng của một cấu trúc đô thị đang chịu áp lực vượt ngưỡng.

Giải pháp không phải là tiếp tục tăng mật độ hạ tầng vào lõi đô thị hiện có mà là tái phân bổ, đưa một phần dân cư, sản xuất và logistics ra khỏi trung tâm bằng cách tạo ra các trục kết nối đủ mạnh để vùng ngoại ô trở thành lựa chọn thực sự. Và vành đai 4 chính là trục kết nối đó.

Một tuyến đường, ba địa phương, hơn 120.000 tỷ đồng

Vành đai 4 sẽ đi qua TP.HCM, Đồng Nai và Tây Ninh – ba địa phương với đặc điểm kinh tế và quy hoạch khác nhau, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ ở cấp độ liên tỉnh trong suốt quá trình triển khai.

Tổng chiều dài toàn tuyến hơn 207 km. Riêng đoạn 48 km qua địa phận Bình Dương, nay thuộc TP.HCM sau sáp nhập đã được khởi công vào tháng 6/2025. Phần còn lại dài 159 km được Quốc hội thông qua chủ trương đầu tư ngày 27/6/2025, tổng mức đầu tư giai đoạn 1 hơn 120.400 tỷ đồng theo hình thức hợp đồng BOT. Sau sáp nhập, có khoảng 83 km đoạn Vành đai 4 đi qua TP.HCM – đoạn dài nhất trong toàn tuyến. Về thiết kế, giai đoạn 1 sẽ xây dựng 4 làn cao tốc với vận tốc thiết kế 100 km/giờ.

Về tiến độ, công tác giải phóng mặt bằng bắt đầu từ tháng 2/2026. Mục tiêu bàn giao tối thiểu 70% mặt bằng vào tháng 6/2026 để đủ điều kiện khởi công, mốc khởi công được đặt vào ngày 19/5/2026. Toàn bộ dự án đặt mục tiêu hoàn thành và đưa vào khai thác trong năm 2028. Đoạn qua Đồng Nai dài 46 km với tổng mức đầu tư trên 26.000 tỷ đồng và đoạn qua Tây Ninh hơn 42 km với gần 20.500 tỷ đồng đều đặt mục tiêu khởi công trong quý II/2026.

Vành đai 4 trong mạng lưới hạ tầng đang khép kín

Vành đai 4 không vận hành độc lập, ý nghĩa thực sự của tuyến đường này nằm ở chỗ nó là mắt xích để mạng lưới hạ tầng vùng Đông Nam Bộ khép kín thành một hệ thống liên thông.

Khi hoàn thành, Vành đai 4 kết nối trực tiếp với sân bay quốc tế Long Thành đang xây dựng, cụm cảng Cái Mép – Thị Vải và cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ đang triển khai, Vành đai 3 đang thi công và hàng chục khu công nghiệp lớn dọc tuyến tại Đồng Nai, Bình Dương và Long An. Đây là lần đầu tiên vùng Đông Nam Bộ có một tuyến đường vòng ngoài đủ quy mô để hàng hóa từ các khu công nghiệp ra cảng biển và sân bay mà không cần đi xuyên trung tâm TP.HCM.

Tác động của Vành đai 4 không chỉ có ý nghĩa về hạ tầng giao thông, kinh nghiệm từ các đô thị lớn ở châu Á ho thấy khi một tuyến vành đai lớn hình thành, các tiểu trung tâm công nghiệp, thương mại và đô thị vệ tinh có xu hướng phát triển dọc theo trục đó, từ đó giảm áp lực lên lõi đô thị và phân bổ lại dân cư theo hướng có kiểm soát hơn. Đây chính xác là điều mà TP.HCM cần trong giai đoạn chuyển đổi từ mô hình đô thị đơn trung tâm sang đa trung tâm.

Vành đai 4 là dự án hạ tầng dài hơi nhất trong nhóm công trình trọng điểm mà TP.HCM đang triển khai đồng thời, về cả chiều dài tuyến lẫn phạm vi tác động. Không giống các dự án có điểm đầu và điểm cuối rõ ràng, một tuyến vành đai tạo ra giá trị theo cách khác: nó thay đổi cấu trúc không gian của cả một vùng kinh tế theo thời gian.